Günlerdir kamuoyunun gündeminde olan 31. Taraflar Konferansı COP (Conference of the Parties) zirvesi başladı. Zamanında gerekli tedbirleri almadan, sanayileşerek insanlığa, doğaya, çevreye ve tüm canlılara zarar verenler, şimdilerde dünyayı ve canlıları koruma derdine (!) düşmüş durumdalar.
Dünya çapındaki en büyük ve en önemli küresel iklim konferansı olan COP, küresel ısınmayı ve sera gazı salınımını azaltmayı, sıcaklık artışını sınırlandırmayı ve iklim krizine karşı uluslararası tedbirler almayı amaçlıyor.
Biraz geçmişe gidelim. Dedelerimiz ve nenelerimiz COP'u nasıl yaşadı?
Bağlantıyı nasıl kurduğumu merak edebilirsiniz. Yazıyı okuduğunuzda, bugün COP zirvelerinde tartışılan pek çok kavramın, Anadolu'nun kadim geleneklerinde yüzyıllardır yaşatıldığını hatırlayacaksınız!
COP zirvelerinde "Sıfır Atık" ve "Döngüsel Ekonomi" gibi havalı terimler günümüzün yeni keşifleriymiş gibi ele alınıyor. Oysa dedelerimizin ve nenelerimizin evlerinde doğal bir yaşam alışkanlığı olarak uyguladıkları yöntemler, bugün küresel iklim kriziyle mücadelede yeniden keşfetmemiz gereken en güçlü ve en düşük maliyetli çözümlerdir.
Geleneksel yaşam biçiminde "çöp" kavramı neredeyse yok denecek kadar azdı. Günümüzün "al, kullan, at" anlayışına meydan okuyan bu kadim sistem, "her atığın başka bir sürecin başlangıcı olduğu kusursuz bir döngüye dayanıyordu." Geçmiş topluluklar, sınırlı imkânlar ve coğrafi zorluklar karşısında yokluktan tasarruf kültürü oluşturmuşlardı.
Örneğin, yazın tüketilen karpuzun kabukları çöpe atılmaz, hayvanlara yem olarak verilirdi.
Hayvanların dışkıları samanla karıştırılıp kurutularak "tezek" yapılırdı. Kışın köylerde tezek hem bir ısınma yakıtıydı hem de külü ilkbaharda tarlalara doğal gübre olarak geri dönerdi.
Kuruyan ekmeklerin yemeğe veya makarnaya dönüştürülmesi, gıda israfını önleyen gerçek bir sıfır atık uygulamasıydı.
Zor günlerde ambarın son yoğurdu ve bir avuç pirinciyle hazırlanan "Mastuva" ile eti bulgurla çoğaltan "Gırık" (sulu köfte), aileyi doyurmanın en güzel örnekleriydi. Kışın, yazdan kurutulan patlıcanlar sumak suyuyla "Meftune"ye dönüşür, yazın ekşiyen yoğurtlar ise "yarpuz" (yabani nane) ile ferahlatıcı bir ayran olurdu. Tandırda kalan son ekmek kırıntılarının pekmezle kavrulmasıyla yapılan "Hevsel Kırma Tatlısı" ise tek bir lokmanın bile zayi edilmeden nimete dönüşmesinin tatlı üretimiydi.
Bu döngü sadece mutfakla da sınırlı değildi. Tarih boyunca şehrin organik atıkları, güvercin evlerinden elde edilen doğal gübreler ve Dicle Nehri'nin sunduğu su kaynakları, Hevsel Bahçeleri'nin verimli topraklarını beslemede hayati bir rol oynardı.
Eskiyen, yırtılan kıyafetlerin sağlam parçaları kesilir; "kırk yama" sanatıyla rengârenk yatak örtülerine, yorganlara ve seccadelere dönüştürülürdü. Kullanılmayan kumaş ve bez parçaları rulo haline getirilip 'yer sergisi kilimler' olarak değerlendirilirdi. Bu yöntem, tekstil endüstrisinin "ileri dönüşümün" estetik üretim örneğiydi.
Eski salça tenekelerinin pencere önlerini süsleyen çiçek saksılarına dönüşmesi, kimyasal temizleyiciler yerine meşe odunu külünden elde edilen "kül suyu" ile çamaşır ve bulaşık yıkanması hep aynı bilincin ürünüydü. Yazın tüketilen kavun, kabak ve domateslerin çekirdekleri kurutulup bez torbalarda saklanır, komşularla takas edilirdi. Bu gelenek, yerel tohumların korunmasına ve tarımsal çeşitliliğin devamına asırlardır katkı sağlıyordu.
Peynirlerin ve kavurmaların küplerde saklanması, eskiyen elbiselerin küçük kardeşe devredilmesi, kalaycılar, eskiciler, tamirciler ve evlerin avlularındaki havuz sularının bahçe sulamada yeniden değerlendirilmesi gibi daha nice örnekler…
"Anadolu insanı tarih boyunca tabiatla rekabet etmek yerine, tabiatla birlikte uyum içinde yaşamayı tercih etmiştir." Canlı yaşamın korunması, doğal kaynakların gözetilmesi, ihtiyaç kadar tüketilmesi ve elde edilen fazlalıkların yeniden doğaya ya da topluma kazandırılması bu kültürün temel harcı olmuştur. Bu anlayışta amaç, yalnızca bugünün ihtiyaçlarını karşılamak değil, gelecek nesillerin de sağlıklı, üretken ve kendi kendine yetebilen bir yaşam sürdürebilmesinin koşullarını inşa etmekti.
Atalarımızın kıtlık ve yokluk dönemlerinde geliştirdiği yaşam tarzı, aslında tabiattan "sadece ihtiyacını olanı almayı ve her şeyi dönüştürerek tabiata geri vermeyi" amaçlayan derin bir "bereket ve saygı", "Nimet ve şükür" felsefesine dayanıyordu.
"Sakla samanı gelir zamanı" bilgeliğiyle, hiçbir şey çöp olarak görülüp israf edilmez, her nesne döngüsel bir mimari gibi sonuna kadar değerlendirilirdi.
Anadolu insanı ekonomiyi bizzat yaşamıştır. COP zirvelerinde dillendirilen "Sıfır Atık" ve "Döngüsel Ekonomi" gibi havalı terimleri inançları gereği "israf etmeden, nimet bilerek" tabiatla barışık yaşayarak, Sıfır atığı hayatlarının doğal bir parçası haline getirmiştir.
"Bu kadim topraklar, asırlardır hem tabiattan beslenmiş hem de tabiatı beslemiştir."
