Toplum olarak "yas" kelimesini duyduğumuzda zihnimizde beliren ilk imge, bir cenaze töreni, sade kıyafetler ve taziye evleridir. Yası, sadece fiziki bir ölümün ardından tutulması gereken "resmi" bir süreç sanırız. Oysa klinik odamın kapısını çalan ve aylardır içindeki o derin boşluk duygusunu anlamlandıramayan pek çok danışanımın taşıdığı yük, tam olarak bu tanımın dışarıda bıraktığı acıdır: Ölümsüz kayıpların, yani görünmez yasların ağırlığı.
Psikoloji literatürü bize yasın, sadece bir insanın bu dünyadan ayrılmasıyla ilgili olmadığını söyler. Yas; hayatımızda bağ kurduğumuz, anlam yüklediğimiz, kimliğimizin bir parçası haline getirdiğimiz her türlü kaybın ardından ruhun verdiği doğal bir iyileşme refleksidir.
Peki, sevdiğimiz birini toprağa vermediğimiz halde içimizi kemiren o görünmez kayıplar nelerdir?
Hayatın İçindeki "Canlı" Yaslar
- Biten İlişkilerin ve Dostlukların Yası: Bir boşanma, bir ayrılık ya da en yakın arkadaşınızla yollarınızın ayrılması... Karşı taraf hayattadır, belki sokakta yanınızdan geçip gitmektedir ama o artık sizin hayatınızda yoktur. Ortak geçmişin, paylaşılan sırların ve gelecek hayallerinin kaybı, bazen fiziksel bir ölüm kadar ağır bir yas süreci gerektirir.
- Kaybedilen Sağlığın ve Bedenin Yası: Kronik bir hastalığa yakalanmak, organ kaybı yaşamak ya da yaşlanmak... Eski sağlıklı haline, o eski enerjik bedenine veda etmek zorunda kalan insan, "eski benin" yasını tutar.
- Gerçekleşmeyen Hayallerin Yası: Mükemmel bir ailede büyüme hayali, anne/baba olma hayali, hayalindeki mesleğe ulaşamama durumu... İnsan sadece sahip olduklarını kaybettiğinde değil; çok istediği halde hiç sahip olamadığı şeylerin yokluğunda da derin bir yas yaşar.
- Göç ve Mekân Kaybı (Nostalji Yası): Doğup büyüdüğü şehri, evi, ülkeyi terk etmek zorunda kalmak... O sokakların, kokuların ve tanıdıklık hissinin kaybı, ruhumuzda sessiz bir deprem yaratır.
Bir Vaka Örneği: Danışanım ve "Ayıp Sayılan" Yas
Yetişkin bir danışanım, yıllar boyunca büyük bir tutkuyla ve zihninde ince ince ördüğü hayallerini, hayatın gerçekleri ve değişen şartlar nedeniyle artık askıya almak, hatta tamamen bırakmak zorunda kalmıştı. Kararı kendi vermiş ve mantıken bunun en doğrusu olduğunu biliyor olmasından bu yana altı ay geçmesine rağmen, sabahları yataktan kalkmakta zorlanıyor, sebepsiz ağlama krizleri yaşıyor ve derin bir suçluluk duyuyordu.
Danışanım seanslarımızda bana gözyaşları içinde şöyle demişti: "Hocam, bu yoldan vazgeçmeyi ben seçtim. Kimse beni zorlamadı, mantıklı olanın bu olduğunu biliyorum. Çevremdeki herkes 'Zaten çok yorulmuştun, en iyisini yaptın, önüne bak, enerjini harcama' diyor. Ama ben içten içe tükenmiş hissediyorum. Ağlamaya hakkım yokmuş gibi geliyor. Orada kimse ölmedi ki, sadece bir hayal bitti, ben neden böyle yastayım?"
Danışanımın yaşadığı şey, tam olarak "Hak Edilmemiş / Meşru Görülmeyen Yas" (Disenfranchised Grief) olgusuydu. Etrafındakiler ve kendisi, bu vazgeçişi "mantıklı bir kurtuluş veya karar" olarak kodladığı için, ruhu o masum hayallerle ve kurduğu gelecekle vedalaşamamıştı.
Danışanıma seans odasında şu gerçeği hatırlattık: O, sadece bir hedeften vazgeçmemişti. O; o hayale bağladığı umutları, o geleceğe duyduğu heyecanı, zihninde inşa ettiği o "ideal" yaşam senaryosunu ve o uğurda akıttığı onca gözyaşını, verdiği emekleri kaybetmişti. Kendi kararı dahi olsa, zihnindeki o güzel ihtimalin ölümüne ağlamaya, kırgınlık duymaya ve yas tutmaya hakkı vardı.
Danışanım, yaşadığı acıyı meşrulaştırıp kendine o hayallere veda etme izni verdiğinde, o ağır tükenmişlik ve suçluluk tablosu yerini, elindeki gerçeklikle barışan sağlıklı bir kabullenişe bıraktı.
Görünmez Yası Şifalandırmanın 3 Altın Adımı
Eğer siz de hayatınızda fiziksel bir ölüm olmadan bir acının içinizde yumruk gibi büyüdüğünü hissediyorsanız, ruhunuzu özgürleştirmek için şu adımları atmalısınız:
- Acınıza İsim Verin ve Onu Meşrulaştırın: Çevrenizin "Büyütülecek bir şey yok" ya da "Buna mı üzülüyorsun?" söylemlerine kulaklarınızı kapatın. Kaybınız ne olursa olsun (bir iş, bir evcil hayvan, bir hayal veya bir dost), sizin için anlamlıysa acısı da gerçektir. Kendinize "Ben şu an bir kayıp yaşadım ve yas tutuyorum" deme cesaretini gösterin.
- Duygusal Evreleri Yaşamanıza İzin Verin: Yas doğrusal bir çizgi değildir. Bir gün inkâr eder, ertesi gün öfkelenir, sonraki gün derin bir üzüntü duyabilirsiniz. "Artık toparlanmam lazımdı" baskısıyla kendinizi hırpalamayın. İnkardan kabule giden o dalgalı denizde duygularınızın akmasına izin verin.
- Veda Ritüelleri Oluşturun: Cenazeler, ölümü kabul etmek ve vedalaşmak için toplumsal ritüellerdir. Ancak ölümsüz kayıplarda bu ritüeller yoktur. Kendi ritüelinizi kendiniz oluşturun: Biten ilişkinize bir mektup yazıp yakın (göndermemek üzere), eski halinize veda etmek için bir simge seçin ya da hayallerinizle vedalaşmak için kendinize bir zaman tanıyın. Beden ve zihin, sembolik vedaları sever.
Unutmayın: Yas, tutulmadığında kaybolan bir duygu değildir. Bastırılan her yas, ileride bir panik atak, sebebi bulunamayan kronik bir beden ağrısı ya da öfke patlaması olarak kapınızı çalar. Acıyı yaşamak zayıflık değil; ruhun yeniden iyileşme ve ayağa kalkma çabasıdır.
Bugün, içinizde birikmiş ama "ağlamaya değmez" diyerek halının altına süpürdüğünüz o görünmez kayıplarınıza dönüp bakmaya ne dersiniz? Bırakın ruhunuz o yarım kalmış vedalarını tamamlasın. Çünkü ancak içimizdeki kayıpların yasını tutabildiğimizde, hayatın bize sunacağı yeni başlangıçlara yer açabiliriz.
Haftaya, insan ruhunun o derin kabulleniş ve dönüşüm yolculuklarını konuşacağımız bir başka yazıda buluşmak dileğiyle...
