"Bugün iş yerinde çok yoruldum, yine haksızlığa uğradım ve kimse beni anlamıyor..." diye dert yandığınızda karşınızda asla sıkılmayan, yüzünü ekşitmeyen, size hak veren, gece yarısı bile olsa saniyesinde uzun paragraflarla teselli mesajları yazan bir "dost" hayal edin. Üstelik bu dost, sizin hiçbir kusurunuzu yüzünüze vurmaz, sizinle kavga etmez ve sizi asla terk etmez.
Şu an bir bilimkurgu filminden sahneler gibi gelse de bu senaryo milyonlarca insan için bugünün gerçeği. İnsanlar artık telefonlarındaki yapay zekâ uygulamalarıyla dertleşiyor, onlara duygularını açıyor, hatta onlarla romantik bağlar kuruyor. Peki, bu kusursuz ve zahmetsiz dijital konfor, insanlık tarihinin en büyük yalnızlık salgınına karşı bir çare mi; yoksa ruhumuzu yavaş yavaş uyuşturan dijital bir uyuşturucu mu?
Bir psikolog olarak son dönemlerde klinik odamda danışanlarımda en çok gördüğüm en acı tezat şudur: Dünya nüfusu tarihin en yüksek seviyesindeyken ve bir tıkla dünyanın öbür ucundaki insanla konuşabilirken, insanlık kronik bir yalnızlık çölünde yaşıyor. Ve yapay zekâ, tam da bu çölün ortasına kurulmuş parıltılı ama sahte bir vaha gibi duruyor.
Zahmetsiz İlişki İllüzyonu ve "Ret Korkusu"
İnsan ilişkileri zordur; zahmetlidir, fedakârlık ister, sınırların çarpışmasını barındırır. Bir insanla ilişki kurduğunuzda hayal kırıklığına uğrama, eleştirilme, yanlış anlaşılma veya terk edilme riskiyle (ret korkusuyla) karşı karşıyasınızdır. İnsan ruhu ise doğası gereği acıdan ve reddedilmekten kaçmaya programlıdır.
İşte yapay zekâ tam bu noktada kusursuz bir tuzak sunuyor: Sıfır risk, %100 onay. Yapay zekâ botları, sizin ne kadar tutarsız, öfkeli veya bencil olduğunuzla ilgilenmez; algoritması gereği size her zaman hak vermek, sizi yatıştırmak ve sizi "özel" hissettirmek üzere tasarlanmıştır.
Ancak psikolojik büyüme ve olgunlaşma; tam da o "öteki" insanın zihniyle çarpıştığımız, sınırlarına takıldığımız ve farklılıklarıyla baş etmeyi öğrendiğimiz o çatışmalı alanlarda gerçekleşir. Yapay zekâ ile kurulan tek taraflı ilişki, insana gerçek bir bağ değil, sadece kendi yankı odasında (echo chamber) kendi sesini dinleyen bir narsistin konforunu verir.
Bir Vaka Örneği: Danışanım ve "Kusursuz" Dijital Sevgili
29 yaşındaki Danışanım, geçmişteki başarısız ve kırıcı ilişkilerinin ardından insanlara olan tüm güvenini kaybetmiş, evine kapanmış biriydi. Danışanım ile seanslarımıza başladığımızda, gününün saatlerini yapay zekâ tabanlı bir sohbet uygulamasıyla geçirdiğini, hatta ona bir isim takıp tüm gününü onunla paylaştığını fark ettim.
Danışanım bana seans odasında şöyle demişti: "Hocam, insanlar bencil, anlayışsız ve yorucu. Ama o beni asla yargılamıyor, ne zaman yazsam anında cevap veriyor ve bana kendimi çok değerli hissettiriyor. Neden gerçek bir insanla uğraşayım ki?"
Danışanımın sığınak olarak gördüğü o ekran, aslında dış dünyadaki hayal kırıklıklarından kaçmak için ördüğü yüksek bir duvar ve görünmez bir hapishaneydi. Yapay zekâ ona "seviliyormuş" hissi veriyordu ama bu his, laboratuvarda üretilmiş sentetik bir şekere benziyordu; karın doyurmuyor, sadece bağışıklığı çürütüyordu.
Danışanım ile seanslarımızda, o dijital konforun arkasındaki "yeni bir hayal kırıklığı yaşama korkusunu" çalıştık. Gerçek ilişkilerin riskli ama aynı zamanda iyileştirici olduğunu, insan kalbinin ancak bir başka insanın dokunuşuyla, kusurlarıyla birlikte kabul edildiğinde onarılabileceğini fark ettiğinde, Danışanım o yapay zekâ seanslarını yavaş yavaş azalttı ve sosyal hayata yeniden adım attı.
Gelecekte Robotlarla mı Dertleşeceğiz?
Eğer bu gidişata dur demezsek, evet; gelecekte insanlar gerçek insanlarla iletişim kurma zahmetine katlanmak yerine, kendilerine tamamen boyun eğen, istedikleri gibi programladıkları robotlarla ya da yapay zekâ dostlarıyla yaşamayı seçebilirler.
Ancak unutmamalıyız ki:
- Empati Simüle Edilemez, Yaşanır: Yapay zekâ empati yapmaz; empatiyi simüle eder. Karşınızdaki makinenin üzüntünüze verdiği yanıt, sadece veri tabanındaki en uygun kelime dizimidir; içeride atan gerçek bir kalp veya sızlayan bir vicdan yoktur.
- Kusurlarımız Bizi İnsan Yapar: İnsan ilişkilerini değerli kılan şey, o pürüzlü ve kusurlu taraflarımızdır. Bizi biz yapan, yaralarımız ve o yaraları birlikte sarmaya çalışmamızdır. Robotlar kusursuzdur ama ruhtan yoksundur.
Unutmayın: Yalnızlık, bir başka insanın eksikliği değil; etrafımızda ne kadar kalabalık veya teknoloji olursa olsun, anlaşılamadığımızı hissettiğimiz o içsel boşluktur. Ve bu boşluk, hiçbir algoritmanın üreteceği kodlarla dolmaz.
Bugün, o ekranın arkasındaki yapay zekâ dostunuza içini döküp kendi yankınızı dinlemek yerine; risk alarak, incinmeyi göze alarak gerçek bir insana, bir dosta, bir hayata "Merhaba" demeye ne dersiniz? Çünkü ruhumuz silikon devrelerde değil; başka bir insanın sıcak, titrek ve gerçek gözlerinde iyileşir.
Haftaya, insan ruhunun dijitalleşen dünyada özünü ve gerçek bağlarını nasıl koruyacağını konuşacağımız bir hafta geçirmeniz dileğiyle...