Diyarbakır'ın Çınar ilçesine bağlı Altunakar Mahallesi'nde bulunan Şeyh Kasım Medresesi, Osmanlı döneminde bölgenin önemli eğitim merkezlerinden biri olarak hizmet verdi. Zamanla büyük bölümü tahrip olan medrese ve üzerinde daha sonraki yıllarda inşa edilen tarihi kasır, bugün restorasyon bekliyor.
Eski adı Güzelşeyh olan mahalledeki yapı, bölgenin dini ve sivil mimari özelliklerini bir arada yansıtması bakımından önem taşıyor. Turizm rotası üzerinde bulunan tarihi yapının korunarak gelecek nesillere aktarılması isteniyor.
Medresenin tarihi 1850'li yıllardan öncesine uzanıyor
Dicle Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. İrfan Yıldız, Şeyh Kasım Medresesi'nin Osmanlı döneminde bölgenin önemli eğitim kurumlarından biri olduğunu belirtti. Medresenin üzerinde ise daha sonraki dönemlerde burada görev yapan müderrisin, şeyhin ailesi için yaptırdığı bir köşkün bulunduğunu aktardı.
Medresenin kesin inşa tarihini ortaya koyan bir kitabeye veya belgeye henüz ulaşılamadığını ifade eden Yıldız, 2012-2013 yıllarında bölgede gerçekleştirdiği yüzey araştırmaları sırasında önemli bir yazma eserle karşılaştığını söyledi.
Yıldız, şeyhin soyundan gelen ailelerden birinin elinde bulunan eserin Hicri 1288, Miladi 1871 yılında medreseye vakfedildiğinin belirtildiğini, Osmanlı arşivlerinde de 1855 yılına ait bir belgeye rastladıklarını kaydetti. Bu bilgiler doğrultusunda medresenin 1850'li yıllardan önce inşa edildiğini düşündüklerini dile getirdi.
Medresede çok sayıda alim yetişti
Medresenin geçmişinin daha eski dönemlere uzanabileceğine ilişkin bir rivayetin de bulunduğunu belirten Yıldız, Şeyh Hasane Aktepe olarak bilinen ve Şeyh Hasani Nurani adıyla da anılan şeyhin burada yetiştiğinin ifade edildiğini söyledi.
Yıldız, bu bilginin doğrulanması halinde medresenin inşa tarihinin daha eskiye gidebileceğini belirterek şöyle konuştu:
"Eğer bu bilgi doğruysa medresenin inşa tarihi daha eski dönemlere kadar uzanabilir. Ancak kesin olarak söyleyebileceğimiz, buranın Osmanlı döneminde bölgenin en önemli medreselerinden biri olduğudur. Çok sayıda öğrencinin ve müderrisin yetiştiği önemli bir ilim merkezidir."
Medresenin üzerine 1900'lü yılların başında Şeyh Kasım'ın oğullarından Şeyh Nimetullah tarafından aile için bir ev, diğer adıyla kasır yaptırıldığı biliniyor. Günümüzde kasrın büyük bölümü ayakta bulunuyor.
Kasırda Mardin ve Süryani ustaların izleri var
Şeyh Nimetullah'ın kasrın inşası için Mardin'den Süryani ustaları ve Sarkis Lole'yi davet ettiğini aktaran Prof. Dr. Yıldız, yapının mimarisinde Mardin ekolünün izlerinin görüldüğünü söyledi.
Kasrın süslemelerinde bitki motiflerinin ağırlıkta olduğunu ve Mardin taşının kullanıldığını belirten Yıldız, yapının özellikle Mardin ve Midyat çevresindeki tarihi eserlerle benzer özellikler taşıdığına dikkat çekti.
Medresenin mimari planına ilişkin de bilgi veren Yıldız, ortada koridor veya eyvan niteliğinde bir giriş bölümünün bulunduğunu, bu bölümün iki yanında ise öğrencilerin konakladığı odaların yer aldığını ifade etti.
Kazı yapıldı, restorasyon projeleri hazırlandı
Medresede bulunan yazma eserlerin ne kadarının günümüze ulaştığının bilinmediğini belirten Yıldız, aile tarafından kendilerine şimdiye kadar yalnızca bir eserin gösterildiğini söyledi.
Yapının korunması amacıyla bölgede kazı çalışması gerçekleştirildiğini ve medresenin temellerinin tamamen ortaya çıkarıldığını aktaran Yıldız, alanın rölöve, restitüsyon ve restorasyon projelerinin de hazırlandığını kaydetti.
Ancak yapının özel mülkiyete ait olması ve birden fazla mirasçısının bulunması nedeniyle bugüne kadar restorasyon çalışmalarının gerçekleştirilemediğini ifade etti.
Tarihi mirasın gelecek nesillere aktarılması isteniyor
Şeyh Kasım Medresesi ve kasrının mutlaka restore edilmesi gerektiğini vurgulayan Prof. Dr. Yıldız, yapının hem Osmanlı dönemindeki eğitim hayatını hem de bölgenin Orta Çağ'a uzanan dini ve sivil mimari özelliklerini yansıttığını belirtti.
Yıldız, tarihi yapının bir an önce koruma altına alınması, restorasyon çalışmalarının gerçekleştirilmesi ve kültürel mirasa kazandırılması gerektiğini ifade etti.
