Avrupa Birliği’nin, İran ile ticari ilişkilerini sürdürmek amacıyla kurduğu INSTEX (Instrument in Support of Trade Exchanges), ABD yaptırımlarını dolaylı yollardan aşmayı hedefleyen özel bir ticaret mekanizmasıdır.
Instex ne zaman ve neden kuruldu
INSTEX, 31 Ocak 2019’da Almanya, Fransa ve İngiltere tarafından kuruldu. Amaç, ABD’nin İran’a yönelik yaptırımlarına rağmen Avrupa ile İran arasındaki ticaretin devam etmesini sağlamaktı. Sistem, özellikle ABD Doları ve SWIFT sistemi kullanılmadan işlem yapılmasına imkan tanıyacak şekilde tasarlandı.
Nükleer anlaşma sonrası süreç
2015 yılında İran ile dünya güçleri arasında yapılan nükleer anlaşma ile İran’ın nükleer faaliyetlerini sınırlandırması karşılığında yaptırımlar kaldırılmıştı. Ancak Donald Trump yönetimindeki ABD, bu anlaşmadan çekildiğini açıklayarak yeniden yaptırımları devreye aldı. Buna karşın Avrupa Birliği, İran ile ekonomik ilişkileri sürdürme kararı aldı.
Instex nasıl çalışıyor
INSTEX, klasik para transferi yerine takas benzeri bir sistemle çalışır. Avrupa’daki bir şirket İran’dan mal alırken, İran’daki başka bir şirket de Avrupa’dan mal alır ve bu işlemler doğrudan para transferi olmadan dengelenir. Böylece ABD finans sistemine girilmeden ticaret yapılması hedeflenir.
Avrupa ve İran arasında gerilim
İran, Avrupa Birliği’nin ekonomik taahhütlerini yerine getirmemesi halinde anlaşmadan çekilebileceğini belirtirken, AB ise anlaşma yürürlükte kaldığı sürece İran’daki şirketleri desteklemeyi sürdüreceğini açıkladı. ABD ise anlaşmanın yetersiz olduğunu savunarak yaptırımları sürdürdü.
Yönetim ve gelecek planları
INSTEX, Fransa’da tescil edildi ve Alman bankacı Per Fischer tarafından yönetilmektedir. Kurucu ülkeler, ilerleyen süreçte diğer Avrupa Birliği ülkelerinin de sisteme katılmasını hedeflemektedir.
