Kelime, Arapçadan Türkçeye geçmiş olup “darp” yani vurma, basma kökünden gelir. TDK’ye göre darphane, “madeni para basılan yer” anlamını taşır.
Darphanelerde tarih boyunca altın, gümüş ve bakır sikkeler basılmıştır. Ayrıca madalya, nişan, resmi mühür, pul ve değerli kağıt üretimi de yapılmıştır. Günümüzde Türkiye’de bu görevleri Darphane ve Damga Matbaası Genel Müdürlüğü yürütmektedir.
İlk darphanelerin ortaya çıkışı
Darphanelerin tarihi oldukça eski dönemlere dayanır. Antik Yunan şehir devletlerinde her şehir kendi parasını basıyordu. En eski darphane örneklerinden biri de Minos Uygarlığı döneminde görüldü.
İslamiyet’in ilk yıllarında Araplar, Bizans ve Sasani devletlerinin paralarını kullanıyordu. Daha sonra fethedilen bölgelerde mevcut darphaneler kullanılmaya devam edildi. İlk İslami para ise Emevi Halifesi Abdülmelik bin Mervan döneminde basıldı. İlk İslami dirhem Kufe’de, ilk dinar ise Şam’da darp edildi.
Osmanlı’da darphane dönemi
Osmanlı Devleti’nde ilk darphane I. Mehmet döneminde kuruldu. Osmanlılar başlangıçta gümüş akçe ve bakır mangır kullanıyordu. İlk akçeler Bursa ve Edirne çevresinde basıldı.
15’inci yüzyıldan itibaren Osmanlı Devleti ticaret merkezlerinde çok sayıda darphane açtı. Bursa, Edirne, Amasya, Erzurum, Konya, Şam, Bağdat, Sofya, Tunus ve Mısır önemli darp merkezleri arasında yer aldı.
Osmanlı darphanelerinde uzun yıllar çekiçle dövme yöntemi kullanıldı. Daha sonra teknoloji gelişti ve:
-
1842’de sarkaç usulü,
-
1853’te pres sistemi,
-
1911’de ise makine pres sistemi kullanılmaya başlandı.
Fatih döneminde modern darphanenin temeli atıldı
İstanbul’un fethinden sonra Fatih Sultan Mehmet tarafından Beyazıt çevresinde kurulan darphane, bugünkü modern darphanenin başlangıcı kabul edilmektedir. Fatih’in 1467 yılında burada kendi adına ilk altın parayı bastırdığı belirtilmektedir.
1596 yılında darphane Simkeşhane’ye taşındı. Daha sonra III. Ahmet döneminde Topkapı Sarayı içerisindeki yeni binasına geçirildi.
1843 yılından itibaren Osmanlı’daki diğer darphaneler kapatıldı ve para basımı yalnız İstanbul’daki ana darphanede yapılmaya başlandı.
Cumhuriyet döneminde darphane
Cumhuriyetin ilanından sonra darphane, Maliye Bakanlığı’na bağlı olarak faaliyetlerini sürdürdü. 1947 yılında İngiltere’den getirilen yeni makineler kullanılmaya başlandı.
Bugünkü modern darphane binası ise 1967 yılında İstanbul Beşiktaş-Yıldız’da hizmete açıldı.
Darphane bugün ne yapıyor?
Günümüzde Darphane ve Damga Matbaası Genel Müdürlüğü;
-
Madeni para,
-
Hatıra para,
-
Cumhuriyet altını,
-
Ziynet altını,
-
Resmi mühür,
-
Madalya ve nişan,
-
Pul,
-
Değerli kağıt
üretimi ve dağıtımını gerçekleştiriyor.
Kurum, bugün Hazine ve Maliye Bakanlığı bünyesinde faaliyetlerini sürdürüyor.
