Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin (AİHM), CIA’nın Litvanya’daki gizli gözaltı merkezinde tutulan Abd al-Rahim al-Nashiri hakkındaki kararı, Litvanya’nın ABD’nin 11 Eylül saldırıları sonrasındaki gizli gözaltı programındaki rolünü yeniden gündeme getirdi.
Mahkeme, Litvanya’nın CIA’nın gizli gözaltı programındaki sorumluluğunun “makul şüphenin ötesinde” kanıtlandığı sonucuna vardı.
Suudi Arabistan vatandaşı Abd al-Rahim al-Nashiri, 2000 yılında ABD savaş gemisi USS Cole’a düzenlenen saldırının planlayıcısı olmakla suçlanıyor. Nashiri, Kasım 2002’de CIA tarafından yakalanmasının ardından farklı ülkelerdeki gizli gözaltı merkezlerinde tutuldu.
AİHM kararına göre Nashiri, Kasım 2005 ile Mart 2006 arasında Litvanya’da CIA tarafından kurulan ve kurum içi belgelerde “Detention Site Violet” olarak adlandırılan gizli tesiste yaklaşık beş ay tutuldu.
CIA tarafından kullanılan tesis, Litvanya’nın başkenti Vilnius’a yaklaşık 24 kilometre mesafedeki eski bir binicilik tesisi üzerine kuruldu. CIA bağlantılı bir şirket tarafından satın alınan alanda tutukluların barındırılması ve sorgulanması için özel bölümler oluşturuldu.
Litvanya parlamentosunun daha önce yürüttüğü incelemelerde de ülkede CIA tarafından kullanılmak üzere iki ayrı tesis hazırlandığı sonucuna varılmıştı.
Nashiri davası, Litvanya’nın CIA’nın gizli gözaltı programındaki rolü nedeniyle AİHM tarafından sorumlu tutulduğu ilk dava olmadı. Mahkeme 2018 yılında Abu Zubaydah davasında Litvanya’nın CIA ile iş birliği yaptığına ve tutuklunun temel haklarının ihlal edildiğine hükmetti. Bu karar kapsamında 100 bin euro tazminat ödenmesine karar verildi.
AİHM, Ocak 2024’te Mustafa al-Hawsawi davasında da Litvanya’yı sorumlu buldu. Mahkeme, 100 bin euro tazminat ve 30 bin euro masraf ödenmesine hükmetti. Nashiri kararıyla birlikte Litvanya, CIA’nın gizli gözaltı programıyla bağlantılı olarak AİHM tarafından üçüncü kez sorumlu tutulmuş oldu.
CIA’nın 11 Eylül saldırılarının ardından yürüttüğü gizli gözaltı ve sorgulama programında Litvanya’nın yanı sıra başka Avrupa ülkelerinin de adı geçti. Avrupa Konseyi tarafından yürütülen araştırmalarda Polonya ve Romanya’nın CIA’nın Avrupa’daki gizli gözaltı operasyonlarında rol aldığına ilişkin bulgular yer aldı.
Söz konusu araştırmalarda CIA ile bazı Avrupa ülkeleri arasındaki iş birliğinin gizli tesislerin kurulması, lojistik destek ve operasyonel faaliyetler gibi alanlara uzandığı belirtildi.